Ayşe Tümerkan had een succesvolle carrière opgebouwd als advocaat in het bedrijfsleven, toen in het voorjaar van 2013 de protesten op het Taksim-plein in Istanbul uitbraken. Het betekende voor haar een keerpunt. ‘Ik wilde iets zinvollers doen met mijn leven,’ zegt ze als ik haar eind 2023 spreek. Als fervent lezer begon ze zich te verdiepen in de boekenbranche. Ze vond een oude loods in het centrum van Istanbul, liet waterleidingen aanleggen en verbouwde de hal tot een lichte, toegankelijke ruimte. In mei 2022, de corona-epidemie was net achter de rug, opende ze de deuren van haar eigen boekwinkel: Frankeştayn.
Een onafhankelijke boekhandel openen is natuurlijk zelden eenvoudig. Maar Tümerkans winkel vergde in twee opzichten extra doorzettingsvermogen. In de eerste plaats deden in de periode waarin zij haar zaak opende, een aantal bekende boekhandels in het hart van Istanbul hun deuren juist dicht. Pandora bijvoorbeeld, een boekwinkel die in de loop van de jaren was uitgegroeid tot een instituut, een plek waar alle intellectuelen uit de stad elkaar troffen. Of Denizler Kitabevi, met boeken, kaarten en gravures over zee en zeevaart in een opzienbarend houten interieur.
Een van de redenen voor het failliet of de verhuizing van deze zaken was de economische crisis, die in 2018 begon. De inflatie is inmiddels torenhoog – geen enkele boekhandelaar voorziet zijn boeken nog van een prijssticker, die zouden toch om de haverklap vervangen moeten worden. Tegelijkertijd is de koopkracht gekelderd. Steeds meer klanten zijn gedwongen prijzen te vergelijken – niet alleen in de supermarkt, maar ook bij de aanschaf van boeken. Een vaste boekenprijs bestaat namelijk niet.
Dat vrije-prijzenbeleid leidt tot oneerlijke concurrentie, vindt Tümerkan. De Turkse boekenmarkt wordt gedomineerd door enkele grote conglomeraten met eigen uitgeverijen, drukkerijen en distributiekanalen. En precies zij profiteren van het vrije prijzenbeleid, doordat ze hun boeken online met grote kortingen kunnen aanbieden.
‘Maar,’ zegt de Frankeştayn-bazin opgeruimd, ‘ik zou niet aan een winkel begonnen zijn als ik geen hoop had gekoesterd.’ Uit onderzoeksrapporten weet ze dat in de VS het aantal onafhankelijke boekhandels snel daalde nadat Amazon zijn intrede had gedaan, maar ook dat hun aantal de laatste zes jaar weer stijgt. Klanten waarderen het persoonlijke advies, het assortiment dat afwijkt van de mainstream in de grote winkelketens, het contact met de boekhandelaar, en met de andere klanten.
Sinds de opening is Frankeştayn inderdaad een ontmoetingsplaats geworden. Er lopen toeristen binnen, voor koffie of een Engelstalig boek. Maar zoals veel onafhankelijke boekhandels steunt Frankeştayn ook op een eigen achterban.
Die achterban is het tweede aspect dat de winkel zo opmerkelijk maakt. In de houten kasten staat Turkse en vertaalde fictie, er zijn boeken over politiek, filosofie en kunstgeschiedenis, en er is kinder- en jeugdliteratuur. Publicaties van kleinere uitgeverijen waar je in de grote boekhandelketens tevergeefs naar zoekt, liggen hier op uitstaltafels. Maar waar Frankeştayn vooral om bekend staat, is het assortiment aan queer-literatuur en feministische teksten, en de boekpresentaties en activiteiten die op dit vlak worden georganiseerd.
De naam van de boekwinkel is dan ook niet toevallig. ‘Frankenstein is een geweldig boek, geschreven door een vrouw, de dochter bovendien van een belangrijke feministische denker,’ zegt Tümerkan. Maar misschien nog belangrijker is het monster uit de roman. ‘Een monster dat, samengesteld uit andere lichamen, zelf geslachtloos is. Dat zowel door zijn uitvinder als door de maatschappij wordt buitengesloten, en wordt weggezet als “anders”. Als feministische boekhandel die zich verzet tegen genderongelijkheid past die naam precies bij ons. Wij willen de boekhandel van “de anderen” zijn.’
Aanvankelijk waarschuwden mensen haar dat het niet gemakkelijk zou zijn. Behalve de economische uitdagingen zijn er ook de maatschappelijke: je hoeft maar te denken aan de repressie waarmee de lgbtq-beweging in Turkije te maken heeft, of aan het stijgende aantal femicides, of aan het feit dat Turkije uit de Istanbul-conventie is gestapt. Opkomen voor de rechten van vrouwen en voor gendergelijkheid is in Turkije geen vrijblijvende keuze.
Tümerkan is blij dat ze haar winkel heeft geopend. ‘We zijn niet verbonden aan een grote investeerder of uitgeverij,’ zegt Tümerkan. ‘En dat is in feite precies wat ons sterk maakt. We zijn vrij om zelf te kiezen welke titels van welke uitgeverijen we willen inkopen, om onze eigen politieke standpunten te laten zien.’
Dit stuk werd geschreven door Hanneke van der Heijden voor ‘Aldaar’, een rubriek met literair nieuws uit Turkije, de Arabische wereld en andere landen. ‘Aldaar’ is te vinden in De Nederlandse Boekengids. Dit artikel werd gepubliceerd in jaargang 9, nummer 2 (april-mei 2024).